Beeld: Getty Images

Hoe je het ook wendt of keert, in elk team zijn onzichtbare gedragspatronen die van invloed zijn op de zichtbare prestaties van de groep. De onderstroom, die positieve maar ook negatief kan uitpakken. Als effectieve teamleider of teamcoach is het handig om meer grip te krijgen op dit fenomeen. Zo zegt Martijn Vroemen, auteur, organisatieadviseur en teamcoach van Teamchange. “Zodra je de onderstroom probeert te bespreken, zak je snel in een moeras van abstracties, emoties en vaagheden.”

Wat is die onderstroom precies? 

“Het tegenovergestelde van de bovenstroom die staat voor alles wat zichtbaar is: de inhoud van een gesprek tussen teamleden, werkdoelen, argumenten en informatie die je uitwisselt. De onderstroom is dus wat je niet direct ziet: ongeschreven regels, sympathie en antipathie, normen, waarden, taboes en angsten. Er is altijd een onderstroom aanwezig en deze staat niet per se synoniem voor narigheid.”

En is het bestaan ervan bewezen?

“Omdat de onderstroom een grotendeels onzichtbaar fenomeen is moeten we het bestaan ervan maar veronderstellen. De onderstroom in teams kan niet worden vastgepakt of gemeten, maar het kan een sterke invloed hebben op het teamgedrag en de emoties van de teamleden. Iedereen die zich ooit geïsoleerd heeft gevoeld in een groep weet hoe reëel dat is.”

Hoe ontstaat een negatieve onderstroom? 

“Bijvoorbeeld wanneer mensen vanalles vinden, maar er niet open over zijn naar elkaar.  Dan ontstaat er rommel  in de onderstroom.  Transparante communicatie is het belangrijkste vehikel waardoor het prettig blijft in die onderstroom. En dat lukt door bijvoorbeeld oud zeer op te ruimen en relaties te verhelderen. Een negatieve stroom ontstaat ook door collectieve geheimen. Als een heel team bij een ‘vervelende’ collega tijdens een vergadering denkt: laat maar gaan, en vervolgens veelbetekenend naar elkaar kijkt. Dan ontstaat er een verstoord spel, waarvan niet iedereen de regels precies kent. Of als er een groepsopvatting gaat ontstaat dat klanten lastig zijn. Teamleden stralen dat naar elkaar uit en bevestigen dat naar elkaar.”

Maar het kan dus ook positief uitpakken? 

“Jazeker. Als het team gezamenlijk meer zelfvertrouwen krijgt door een behaald succes en daardoor bereid is goed naar elkaar te luisteren.” 

Bij de onderstroom hoort het Groepsdenken. Wat is dat?

“Groepsdenken is eenvoudig te definiëren als: de groep die denkt met één brein. Een voorbeeld is de zogenaamde Abilene Paradox, die ontstaat als iedereen bang is om elkaars gevoelens te kwetsen. Het collectief kan dan in een situatie komen waarin iedereen doet wat niemand eigenlijk wil. Dit lijkt zeer onlogisch, maar niet als je het ziet als psychologisch. Bijvoorbeeld: iemand doet een voorstel om de ander een plezier te doen, niemand wil de ander kwetsen, ze gaan elkaar sparen en uiteindelijk doen ze iets waar niemand zin in heeft. 
Of bijvoorbeeld: een team dat verblind raakt door het eigen succes. Er komt een positieve vibe, ze versterken elkaar dat ze het zo blijven moeten doen, het team raakt opgesloten in zichzelf en duldt geen kritiek meer van buitenaf. Hierdoor kan het de aansluiting met de realiteit missen, omdat ze in de roes van het succes blijven hangen.”

Wat zijn de signalen van een verstoorde situatie?

“Zodra je je afvraagt: wat is hier in hemelsnaam aan de hand? Dan kun je er zeker van zijn dat er iets niet goed zit in de onderstroom. Hierbij is je buik een belangrijk zintuig om de vinger op de zere plek te leggen.
Je kunt ook letten op:
- Voorzichtige communicatie of juist vurig: opvallende veranderingen in communicatie.
- Mensen die klachten hebben, ziekmeldingen. 
- Een opgeklopte sfeer: het team dat zich oh zo geweldig vindt. 
-  In en uitsluitingsprocessen van mensen, ongezonde en onprettige competitie.
- Roddel en achterklap.
- Weerstanden, als je het gevoel hebt dat je er niet doorheen komt, bij verandering of voorstel. 
- Niet tot beslissingen kunnen komen met je team.”

Hoe maak je de onderstroom zichtbaar?

“Een veelgebruikte techniek is het gebruiken van een metafoor, zoals de beroemde ijsberg. De kracht van een dergelijk beeld is dat mensen het makkelijk vinden om de anders zo vage begrippen van de onderstroom erop te projecteren. Zij zullen bijvoorbeeld zeggen dat de onderstroom groter is dan wat je ziet aan de oppervlakte. Of dat een schip (het team) dat niet tijdig van koers verandert, erop kan stukslaan. 
Een andere effectieve manier is om het team te vragen naar de ongeschreven regels. Dit opent eenvoudig een luik naar de verborgen domeinen van het teamleven. En aangezien dit soort regels in principe collectief zijn, vind je met deze oefening algauw de gedeelde uitgangspunten en conventies die de teamdynamiek robuustheid geven.”

En wat als de onderstroom blootligt? 

“Eenmaal aan de oppervlakte gebracht, kun je met het team bespreken of het gedrag in en de resultaten van de onderstroom effectief zijn of niet. Oordeel hierbij niet te snel. De verborgen dynamiek van een groep heeft immers een eigen logica en de bedoelingen – goed of slecht – zijn niet direct zichtbaar.”

Hoe kun je bijsturen indien nodig? 

“Je kunt proberen angsten weg te nemen zonder deze echt te benoemen. Of je laat een kritisch geluid horen zonder dat je er echt een punt van maakt. Dan kan een positieve ontwikkeling volgen. Je kunt echter ook een directe aanpak hanteren en je team confronteren met het gedrag. Je zult er als teamleider wel stevig voor in je schoenen moeten staan. Je kunt in de onderstroom namelijk wel eens een fietswrak tegenkomen of een giftige slang. En daar moet je goed mee om kunnen gaan.”

Vermijd deze valkuilen

Het bespreken en beoordelen van de onderstroom is een van de krachtigste gereedschappen van de teamcoach, zo weet Martijn Vroemen. Op zijn eigen blog benoemt hij drie valkuilen die je moet vermijden.

#1 Niet alle onderstroom is onbewust
De onderstroom is grotendeels onbewust en onderbewust. Het kan een schok van herkenning zijn wanneer kwesties uit de onderstroom zichtbaar worden gemaakt. Plotseling blijkt iedereen dezelfde gevoelens te hebben. “Hadden we dat maar eerder geweten.” Maar niet alles in de onderstroom is onbewust. Denk aan collectieve geheimen, taboes en stilzwijgende afspraken. Soms is er veel aan gelegen om dat in de ‘bewuste’ onderstroom te houden. De Deense film Festen (1998) geeft een mooi en gruwelijk voorbeeld. De hoofdpersoon breekt het collectieve zwijgen tijdens een familiediner, en onthult een vreselijk geheim… dat iedereen al wist.

#2 Er is altijd weer nieuwe onderstroom
Vanuit een meer filosofische hoek: als we aannemen dat de onderstroom dynamisch is, ongrijpbaar en onzichtbaar, dan is het per definitie onmogelijk om het te bespreken. Want eenmaal aangeraakt, komt het direct aan de oppervlakte. Door dit proces ontstaat automatisch een nieuwe onderstroom. Het is als lopen over afbrekend ijs. Je kunt de onderstroom dus niet verwijderen, alsof je een prullenbak zou legen. Het heeft ook geen zin om te praten over meer of minder onderstroom. Wees erop verdacht dat, in het gesprek over de onderstroom, de nieuwe onderstroom gespiegeld of juist contrasterend terug kan komen. Dan blijkt bijvoorbeeld dat in een discussie over de invloedsverdeling in het team, de mensen met de meeste honger naar macht ineens zwijgen.

#3 De onderstroom is systemisch
De verschijnselen in de onderstroom zijn niet alleen toevallig of chaotisch. Zij vormen patronen. De onderstroom is een voortdurend veranderende systeem. Net als planeten in een zonnestelsel is er een dynamisch evenwicht. En omdat de onderstroom systemisch is, heeft het niet zoveel zin om een taai patroon te doorbreken door de vervanging van een enkel individu. Een veelgemaakte fout is om een ’moeilijke’ persoon uit het conflictueuze team te verwijderen, om enige tijd later te ontdekken dat dezelfde conflicten  opnieuw ontstaan. Als je de onderstroom wilt veranderen, doe je dit het liefst met het hele team. 

Meer weten over werken met de onderstroom? Martijn Vroemen geeft vanuit Teamchange een eendaagse Workshop Teamdynamica waarin je een handig overzicht van aanpakken en interventies krijgt en je eigen cases kunt voorleggen. Of anders is er de meer intensieve zesdaagse Masterclass Teamcoaching.